اسوه

با بررسي تاريخ اسلام و حیات امیرمؤمنان، به وضوح معلوم می‏گردد که آن حضرت در عرصه‏های گوناگون علوم اسلامی به خوبی ظاهر شد و مثالی بی‏بدیل از خود به یادگار گذاشت.حضرت امیر علیه السلام در مدت پر حادثه عمر خویش، آثاری خلق کرد و آن‏ها را به جامعه اسلامی عرضه داشت که با کاوش منابع گوناگون، می‏توان این آثار را از آن او دانست و یا بدو منسوب کرد:

1. کتاب جامعه که بنا بر روایت ابوبصیر، امام علی علیه‏السلام در آن احکام اسلامی را از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله نوشته و حاوی مسائل حلال و حرام در موضوعات گوناگون و چه بسا جزمی بوده است که حجم آن را به قدر یک شتر دو کوهانه و عرض آن را در اندازه یک پوست دباغی شده گزارش نموده‏اند. از این اثر به عنوان کتاب علی نیز یاد شده است.[1]

2. صحیفه امام علی که در آن احکامی متفاوت و اختصاصی‏تر از آنچه در جامعه گفته شد، از پیامبر شنیده و نگارش کرده است.[2]

3. الملاحم یا صحیفة‏الدولة کتاب دیگری است که امام علی علیه‏السلام از زبان پیامبر و با املای آن حضرت، درباره حوادث پس از رحلت وی و رویدادهای بعدی به خامه خود نگاشته است.[3]

4. مصحف امام علی، امام علی علیه‏السلام در آن قرآن مجید را بر اساس شأن نزول آیات جمع‏آوری کرده بود و به اعتراف عالمان اهل سنّت، از ارزش فراوانی برخوردار بوده است.[4]

5. کتاب جفر و دیوان شعر از آثار دیگری است که به آن حضرت منسوب می‏باشد.[5]

6. بخش دیگری از آثار امام علی علیه‏السلام مربوط به ادعیه و اوراد است که آن را برای ارتباط با خدا و مناجات با پروردگار آموزش داده و یا آن‏ها را عملاً پس از ادای فرایض و یا ایام رمضان و مناسبت‏ها و شرایط ویژه بر زبان آورده است.[6]مهم‏ترین آن‏ها عبارتند از: دعای کمیل، دعای توسّل، دعای ابوحمزه ثمالی، صباح، جوشن و غیر آن‏ها.[7]

از میان آثار به جای مانده از امام علی علیه‏السلام مشهورتر از همه، مجموعه‏ای از خطبه‏ها، نامه‏ها و کلمات قصار آن حضرت (حکمت‏ها) است که تحت عنوان نهج البلاغه گردآوری شده و در قرن چهارم، توسط یکی از علمای بزرگ امامیه به نام سید رضی (395 ـ 406 ق) تنظیم گردیده و از آن پس، این اثر نفیس و گنجینه بی‏پایان مورد بهره‏برداری فراوان علمی ـ ادبی دانشمندان قرار گرفته و تعدادی از عالمان شهیر شیعه و سنّی به تحقیق آن پرداخته و بر آن شرح و تفسیر نوشته‏اند که از جمله آن‏ها می‏توان به شرح محمّد عبده، ابن ابی الحدید، قطب راوندی، محمدتقی جعفری، محمد دشتی و تحقیق ارزشمند استاد شهید مطهّری اشاره کرد.[8]

احادیث فراوان نبوی از امام علی علیه‏السلام نقل شده‏اند که با توجه به پیوند بسیار نزدیک امام با پیامبر، بنا بر اقرار عالمان اهل سنّت، تعداد این احادیث دست کم دوازده هزار حدیث است. اما به دلایل گوناگون، اکنون تنها پنجاه حدیث صحیح از ایشان در منابع اهل سنّت نقل شده است.[9]

احادیث و روایاتی که از آن حضرت نقل شده و در کتب و منابع گوناگون پراکنده‏اند، در این اواخر، پس از تحقیق و تنظیم در یک مجموعه دو جلدی تحت عنوان مسند الامام علی علیه‏السلام جمع‏آوری شده‏اند که جمعا قریب 1450 حدیث در آن آمده است.[10]

امام علی علیه‏السلام راویان و شاگردان فراوانی را تربیت کرده و به جامعه اسلامی تحویل داده است که از مهم‏ترین آن‏ها می‏توان حسن بن علی، حسین بن علی، محمد بن حنفیه، عمرو بن علی، فاطمه بنت علی، جعفر بن هبیره مخزومی، عبدالله بن عباس، جابر بن عبدالله انصاری، ابورافع، و اسامة بن زید را نام برد. در منابع رجالی، تعداد راویان امام علی علیه‏السلام را، که جزو اصحاب پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بوده‏اند، 66 نفر و راویان و شاگردان آن حضرت را که در شمار تابعان بوده‏اند، 180 نفر ذکر کرده‏اند.[11]

کتاب‏ها و رساله‏هایی که شاگردان و اصحاب مهم آن حضرت از سخنان و نقل حدیث وی جمع کرده‏اند و یا به صورت املای آن بزرگوار نگارش کرده‏اند، بخش دیگری از جلوه‏های علمی و آثار بازمانده اسلامی او به شمار می‏روند. مشهورترین آثار بر جای مانده با املای امیرالمؤمنین علیه‏السلام عبارتند از:

1. القضایا و الاحکام، تألیف بریربن خضیر همدانی شرقی (شهید عاشورا)؛

2. السنن و الاحکام والقضایا، تألیف ابورافع ابراهیم بن مالک انصاری (م 40)؛

3. قضایا امیرالمؤمنین، تألیف عبدالله بن ابی رافع؛

4. کتابی در فنون فقه، تألیف علی بن ابی رافع؛

5. کتابی در نکات حیوانات، تألیف ربیعه بن سمیع؛

6. کتاب میثم بن یحیی تمّار کوفی (م 60)؛

7. کتاب الدیات، تألیف ظریف بن ناصح و... که در برخی، منابع به نام‏ها و عناوین دیگر یاد شده‏اند.[12]

این نمایه با 6 نمایه فرعی و 177 مقاله گوشه ای از ثراث علمی حضرت علی (ع) را ارائه می نماید.